"Medianın dili elmi müzakirə müstəvisində" - Mətbuat Şurası və AMEA birgə toplantı keçirib
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası və Azərbaycan Mətbuat Şurasının birgə təşkilatçılığı ilə "Medianın dili elmi müzakirə müstəvisində" mövzusunda konfrans keçirilib. APA xəbər verir ki, toplantını giriş sözü ilə açan AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli Azərbaycan dilində yeni sözlərin yaradılmasının mütləq əhəmiyyət daşıdığını, beynəlxalq terminlərin qarşılığının tapılmalı olduğunu vurğulayıb: “Dil ilə bağlı dövlət səviyyəsində təqdim edilən tapşırıqlar müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik ideologiyasının irəli sürülməsinin, dilimizin zənginləşməsinin, dilə qayğının ifadəsidir. Azərbaycan dilinin qorunub saxlanması ilə bağlı cənab Prezidentin irəli sürdüyü müddəalar içərisində beynəlxalq terminologiya ilə bağlı məsələlər yer tutur. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, problemin çıxış yolu beynəlxalq terminologiyadan istifadə ilə yanaşı, digər terminlərin Azərbaycan dilində qarşılığını tapmaqdan, milli terminologiyanı genişləndirməkdən ibarətdir. Mütləq Azərbaycan dilində yeni sözlər yaradılmalı, beynəlxalq terminlərin qarşılığı tapılmalıdır”.
Azərbaycan Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid deyib ki, jurnalistlər dildə mövcud olan müxtəlif sözlərin yayılmasında əhəmiyyətli rol oynayan peşə sahibləridirlər: “Ona görə də Mətbuat Şurasında fəaliyyət göstərən Dil Kommisiyasını yenidən formalaşdırdıq. Hesab edirəm ki, bu Kommisiyanın fəaliyyəti ilə MŞ ilə AMEA-nın aidiyyəti intututları arasında əməkdaşlıq möhkəmlənəcək. Arzu edirik ki, AMEA ilə mətbuatın əlaqələri daha sıx olsun”.
“APA Media Group”un baş direktoru, Azərbaycan Mətbuat Şurası Dil Komissiyasının sədri Vüsalə Mahirqızı bildirib ki, Azərbaycan dili ilə bağlı lüğətlərin elektronlaşmasına ehtiyac var: "Azərbaycan dili yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, milli düşüncə modelidir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan dilinin qorunması ilə bağlı çıxış və müsahibəsində də Azərbaycan dilini milli kimliyimizin mühüm atributu hesab edib. Media dilin qorunması üçün dilçi alimlərlə daim əməkdaşlıq etməlidir”.
“Milli Elmlər Akademiyası Azərbaycan dilinin orfoqrafik, orfoepik, leksik, terminoloji lüğətlərini hazırlayıb. Əlbəttə, bu, çox vacibdir. Lakin həm media, həm də kütləvi əlçatanlıq üçün lüğətlərin elektronlaşması və süni intellekt alətlərinə inteqrasiya edilməsi vacibdir. Əsas məsələ orfoepiya lüğətinin elektronlaşdırılmasıdır. Bu, həm televiziya aparıcıları, həm də dilimizi yeni öyrənənlər üçün çox dəyərli vəsait olar. Təəssüf ki, insanlar bəzən televiziya verilişlərindən, sosial mediadan sözün səhv tələffüzünü eşidirlər, bu cür də yadda saxlayırlar", - deyə V.Mahirqızı vurğulayıb. O, eyni zamanda bildirib ki, hazırda onlayn mediada Azərbaycan dilində sözlərin düzgün yazılışını yoxlayan alətlərdən istifadə edilir: “Burada ən yaxşı köməkçi vasitə xəbər yazılan kimi mətnin bir neçə saniyə içərisində alətlər tərəfindən yoxlanılmasıdır. Amma Azərbaycan dili ilə bağlı o alətlər keçmişdə yaradılıb və həmin alətlərdə yenilənmiş qaydalar nəzərə alınmayıb. Hesab edirəm ki, Dilçilik İnstitutu bu elektron alətləri yeniləyə və ya yenidən yarada bilər. Bu, Azərbaycan dili ilə bağlı mediada və kütləvi istifadə zamanı baş verən səhvlərin sürətlə aradan qaldırılmasına kömək edər".
Dilçilik İnstitutunun Monitorinq və linqvistik təhlil şöbəsinin müdiri professor Sevinc Əliyeva deyib ki, dərsliklər uşaqlar tərəfindən tam başadüşülən deyil: “Biz dildə gedən prosessləri diqqətlə izləməli, sözlərin düzgün yazılışı və tələffüzü ilə bağlı narahat olmalıyıq. Azərbaycan dili digər dillərdən fərqli olaraq, morfoloji quruluşa malik dildir. Belə olan halda, biz niyə şəkilçilərimizi ixtisar etməliyik? Axı dilimiz şəkilçilər üzərində qurulub. Azərbaycan ədəbi dilinin qorunması üçün yazdığımız kimi danışmalıyıq”.
Bakı Dövlət Universitetinin Televiziya və radio jurnalistikası kafedrasının professoru, Azərbaycan Mətbuat Şurasının Dil Komissiyasının üzvü, professor Qulu Məhərrəmli deyib ki, Azərbaycanda dillə bağlı ən ciddi problemlərdən biri orfoqrafiya ilə orfoepiyanı ayıra bilməməkdir: “İnsanlar yazdığı kimi danışmağa, ya da danışdığı kimi yazmağa vərdiş edib. Azərbaycan dilini korlayan faktlardan biri də televiziya, yaxud radioda futbol şərhçilərinin, digər aparıcıların səsləndirdiyi səhv ifadələrdir. Nümunələrin əksər hissəsində məna səhvləri mövcuddur. Bundan əlavə söz sırasının pozulmasına, eləcə də sözlərin işlənməsində məna səhvlərinə də rast gəlinir. Cümlələr düz qurulmadıqda ciddi şəkildə diqqəti cəlb edir”.
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda "Terminologiya" şöbəsinin müdiri və AMEA Rəyasət Heyəti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini Sayalı Sadıqova bildirib ki, terminologiya məsələsində qəbul edilmiş yeni terminlər siyahısı, terminlərin yaradılması qaydası və s. qəzetlərdə, mətbuatda elan edilməlidir: “Dildə olan problemlərdən biri də dilin tədqiqi prosesidir. “Dövlət dili haqqında Qanun”da yazılıb ki, ölkə daxilində fəaliyyət göstərən iaşə müaəssisələrində reklamlar və adlar öncə Azərbaycan dilində, sonra xarici dildə yazılmalıdır. Amma küçədəki reklamların ingilis dilində yazıldığını görürük. Hazırda Azərbaycan dilinin qorunmasını, gənclərin təfəkkürünü korlayan nüanslardan biri də ictimai iaşə obyektlərinin adıdır”.
Mətbuat Şurasının Dil Komissiyasının üzvü, teleaparıcı Nərgiz Cəlilova bildirib ki, orfoepiya lüğətinin rəqəmsallaşdırılması çox vacibdir: “Düzdür, süni intellektdə sözlərin vurğusu və digər orfoepik qaydalarla bağlı məlumatlar əldə etmək olur. Amma yaxşı olar ki, bunu xüsusi olaraq özümüz daha asan, anlaşıqlı formada təsis edək. Burada alınma sözlərin də heca vurğusu verilməlidir. Bundan əlavə, ölkə adları, xarici soyadlar və adlar, toponimləri ancaq rus və ingilis dilində axtarışa verdikdə düzgün tələffüzünü öyrənə bilirik. Bu, bizim dildə də öz əksini tapmalıdır”
Mətbuat Şurasının sədr müavini, Əməkdar jurnalist Səadət Məmmədova bildirib ki, gələcəkdə bu tədbirlərdən biri də mətbuat xidmətləri ilə bağlı olmalıdır. “Gələn press-relizlərin dilindən qan ağlayırıq. Mediadan gəlməyən mətbuat xidməti əməkdaşları öz yazdıqlarını doğru sayırlar. Biz onu anlaşıqlı dilə çevirmək istəyəndə də küsürlər, hətta təzyiq göstərirlər ki, mətnlərimizi dəyişməyin”, - deyən S.Məmmədova gənclərin dil biliklərinin bəsitləşdiyi qənaətindədir: “Düzdür, gənclərin içində orfoepiya qaydalarını bilən, yaxud duyumla daha yaxşı tələffüz edən gənclər var. Amma onların mütaliəsi olmadığına görə, söz bazaları zəifdir. Müxbirlərə nə qədər təlimat versək də, canlı bağlantıda öz bildiyini edirlər. Ona görə Vüsalə Mahirqızının təklifinə dəstək olaraq bildirirəm ki, orfoepiya qaydaları süni intellektlə ən müasir, ən zəngin qaydada inteqrasiya edilməlidir ki, kitabdan istifadə etməyənlər heç olmasa, virtual orfoepiya lüğətlərindən istifadə etsinlər”.
Azərbaycan Mətbuat Şurasının İdarə Heyətinin üzvü, Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun sədri Umud Rəhimoğlunun sözlərinə görə, mediada dilimizə zərər gətirən ifadələrdən, başlıqlardan istifadə edilir: “Məsələn, “şok” başlıqlı ifadələr və s. dilimizin çirklənməsinə səbəb olur, fikri çaşdırır. Bütün bu qüsurlar dil üçün böyük zərərdir”.
"Xalq qəzeti"nin baş redaktoru Əflatun Amaşov bildirib ki, qəzetin qapıları ziyalılar üçün açıqdır. "Qəzetdə ziyalıların töhfələrindən bəhrələnməyə hazırıq", - deyən baş redaktor, həmçinin, qeyd edib ki, teatrlarda klassik tamaşalar azdır: "Dilin öyrənilməsində televiziyalar qədər teatrlar da rol oynayır. Bu baxımdan, teatrlarlarda dilin istifadəsinə baxılmalı, həmçinin klassik tamaşaların sayı artılırmalıdır".
"Xalq qəzeti"nin baş redaktor müavini Tahir Aydınoğlu ana dilimizin qorunmasında qəzetlərin rolunu önə çəkib: “Amma dilimizlə bağlı məsələləri təşfiq edə bilmirik. Bu baxımdan audiovizual medianın, onlayn medianın rolu böyükdür. Bundan əlavə, bəzi dilçi alimlərin yazılarında qüsurlara rast gəlirik. Dilçi alimin yazısı bizə elə gəlir ki, az qalırıq onu elə verib, oxuculara güldürək”.
MŞ İdarə Heyətinin üzvü, "Bakı-Xəbər" qəzetinin baş redaktoru Aydın Quliyev deyib ki, əksər hallarda sözlər yazıldığı kimi deyilir: “Bu çox kobud səhvdir. Sözün yazılışı ilə deyilişi arasındakı qaydalara riayət etmək lazımdır. Bundan əlavə, bəzən dilimizin qrammatik qaydalarına hədsiz yaradıcı yanaşmaq da dilin korlanmasına səbəb ola bilir”.
MŞ İdarə Heyətinin üzvü, "Şərq" qəzetinin baş redaktoru Akif Aşırlı da çıxışında mediada ana dilimizin pozulması ilə bağlı xarakterik cəhətlərə diqqət çəkib, müqayisələr aparıb.
